Mythes en misverstanden over startaccu's ontkracht
Startaccu's hebben met de komst van de start-stopsystemen een zekere evolutie doorgemaakt, van klassieke loodzuurbatterijen naar verbeterde varianten. Diezelfde generatiewissel heeft zich ook in de werkplaats voltrokken, waarbij jonge medewerkers doorgaans nog maar weinig weten over de traditionele batterijen en oudere technici over het algemeen wat weigerachtig staan tegenover de nieuwste ontwikkelingen. Zo blijven er enkele hardnekkige mythes en misverstanden over deze vervangingsonderdelen overeind, die wij natuurlijk graag uit de wereld willen helpen.
Batterijfabrikanten werken momenteel aan Na-iontechnologie voor 12V-laagspanningsaccu’s, als alternatief naast loodzuur en Li-ion. De voordelen ten opzichte van Li-ion zitten voornamelijk in de ruimere beschikbaarheid van grondstoffen, een lagere ecologische voetafdruk en goede prestaties bij lage temperaturen. Het nadeel is dan weer dat de energiedichtheid momenteel nog lager ligt. Deze technologie staat evenwel nog in de kinderschoenen en valt dus buiten de verdere scope van dit artikel.
Loodzuuraccu
De klassieke startaccu of SLI-batterij (Starting, Lighting, Ignition) is ontworpen om kortstondig een hoge startstroom te leveren en vervolgens door de alternator weer te worden opgeladen. Dit is een natte loodzuuraccu met een positieve elektrode van looddioxide en een negatieve elektrode van lood, ondergedompeld in een elektrolyt op basis van verdund zwavelzuur. Separatoren voorkomen rechtstreeks contact tussen deze elektroden, maar laten wel ionenuitwisseling toe. Bij het ontladen wordt chemische energie omgezet in elektrische energie; tijdens het laden verloopt dat proces in de omgekeerde richting.
Bijladen
Er wordt nog dikwijls aangenomen dat korte ritten volstaan om de energie die verbruikt wordt bij het starten opnieuw aan te vullen, maar zeker bij moderne voertuigen gaat die veronderstelling niet altijd op. Hier zijn er immers heel veel elektrische verbruikers die samen met de motor worden geactiveerd. Ook daarna blijven verwarming, verlichting, regeleenheden, sensoren, rijhulpsystemen en infotainment voortdurend elektrische energie vragen, waardoor de energiebalans tijdens korte ritten negatief kan blijven.
Garagehouders kunnen hun klanten dan ook aanbevelen om ritten van minstens 30 minuten te maken, al hangt de effectieve laadbalans onder andere af van de ontladingstoestand van de batterij, de batterijcapaciteit, de temperatuur, de elektrische verbruikers en het energiemanagement van het voertuig. Daarom is ook de aanschaf van een acculader een mogelijk advies, om hiermee geregeld bij te laden. Ook een langdurige stilstand stelt een startaccu op de proef. Zo'n onderhoudslader is dus eveneens een handig hulpmiddel voor wie zijn wagen gedurende enkele weken niet gebruikt en daarna vlot wil kunnen starten.
Diepontlading valt overigens te vermijden bij reguliere SLI-startaccu's, die idealiter op een zo hoog mogelijke State of Charge worden gehouden. Langdurige onderlading kan de accu blijvend beschadigen. Verbeterde batterijtechnologieën laten evenwel een grotere ontladingsdiepte en cyclische belasting toe.
Vereiste spanning
Bij startaccu's worden er zes modules van ±2,12 V in serie geschakeld, om zo tot ±12,72 V te komen. De benaming '12V-accu' kan bij metingen verkeerdelijk de indruk wekken dat de spanning slechts 12 V hoeft te zijn. Volledig opgeladen bedraagt die echter 12,6 à 12,8 V (voor AGM-batterijen 12,8 à 13 V; zie verder) en van zodra de batterij in de wagen gemonteerd wordt, zakt de spanning doorgaans naar 12,45 à 12,50 V. Bij die waarde is de batterij dus al gedeeltelijk ontladen, maar werkt ze wel nog voldoende.
12,30 V is daarentegen een belangrijke ondergrens, want vanaf dan treedt er over het algemeen sulfatatie op: een witte afzetting op de loodplaten. Tijdens de normale ontlading van een loodzuurbatterij wordt op zowel de positieve als negatieve plaat loodsulfaat gevormd. Dit wordt tijdens het laden normaal opnieuw omgezet. Wanneer de batterij echter onvoldoende geladen blijft, ontstaan er grotere, stabiele loodsulfaatkristallen, waardoor actief plaatoppervlak verloren gaat en de interne weerstand toeneemt. Dit is uiteindelijk nefast voor de werking en levensduur van de accu.
Start-stopaccu
De start-stopsystemen in de huidige wagens zorgen ervoor dat de verbrandingsmotor automatisch afslaat en weer opstart voor bijvoorbeeld een verkeerslicht, zebrapad of overweg. Moderne voertuigen beschikken ook over intelligente alternatoren, die de kinetische energie die vrijkomt bij remmen omzetten in een hoge laadstroompiek.
Cyclische belasting
Er wordt vaak beweerd dat zo'n start-stopsysteem weinig invloed heeft op de accu, maar het tegendeel is waar. De batterij moet immers telkens opnieuw voldoende startvermogen leveren, en dit terwijl de andere elektrische systemen actief blijven. Hierdoor nemen zowel het aantal laad- en ontlaadcycli als de cyclische belasting toe. Nieuwe batterijtypes zijn evenwel specifiek ontwikkeld om hieraan te weerstaan en een uitgebreider energiemanagement aan te kunnen.
Zo is de EFB-batterij (Enhanced Flooded Battery) een verbeterde versie van de klassieke natte loodzuuraccu, die beter bestand is tegen deze veelvuldige laad- en ontlaadcycli. Bij een AGM-accu (Absorbed Glass Mat) wordt het elektrolyt opgenomen in een glasvezelmat tussen de loodplaten, in plaats van vrij vloeibaar aanwezig te zijn zoals bij een klassieke natte accu. AGM-accu’s zijn geschikt voor voertuigen met zwaardere start-stopsystemen en veel elektrische verbruikers. Ze kunnen doorgaans nog meer laad- en ontlaadcycli aan dan EFB-accu’s.
Vervangen
Met zo'n 5 à 6 jaar hebben deze batterijen praktisch dezelfde levensduur als een traditionele loodzuuraccu. Bij een vervanging is het belangrijk om telkens hetzelfde accutype of een geschikte upgrade te monteren. Het volstaat hierbij dus niet om uitsluitend naar de buitenafmetingen en de capaciteit te kijken. Ook de accutechnologie en de voorgeschreven koudstartstroom moeten overeenstemmen met de voertuigspecificaties. Het voorgeschreven batterijtype hangt immers samen met het elektrisch systeem en de belasting waarvoor het voertuig werd ontworpen. Een verkeerde keuze kan leiden tot storingen en een verkorte levensduur van de accu.
Nog een aandachtspunt is om de nieuwe batterij na de vervanging in te lezen in het batterijmanagementsysteem (BMS of BEM), als de wagen hierover beschikt. Zo'n systeem bewaakt de toestand van de accu en stemt het energiemanagement hierop af. Mocht de nieuwe batterij niet worden geregistreerd of ingeleerd, kan het laadsysteem blijven rekenen met gegevens van de oude, versleten accu. Ook dit kan leiden tot voortijdige slijtage of storingen.
Belang van 12V-accu bij elektrische voertuigen
Elke elektrische wagen beschikt naast de tractiebatterij ook over een laagspanningsaccu; in veel gevallen is dit een Li-ionaccu. Die 12V-batterij is over het algemeen verantwoordelijk voor het vergrendelen en ontgrendelen van de wagen. Bovendien voedt die onder meer regeleenheden en veiligheidsfuncties, houdt ze systemen in stand-by wanneer het voertuig stilstaat en speelt ze een rol bij het activeren van het HV-systeem. Een voldoende geladen tractiebatterij betekent dan ook niet automatisch dat een elektrische wagen kan vertrekken. Wanneer de 12V-accu onvoldoende spanning levert, kunnen de laagspanningssystemen en daarmee ook de inschakeling van het hoogvoltsysteem worden verhinderd.
Storingen
Een accu valt doorgaans niet van het ene op het andere moment uit, zonder voorafgaande slijtage. Sulfatering, herhaalde diepontlading en normale veroudering verminderen de prestaties geleidelijk. Voor de bestuurder wordt dit soms pas merkbaar wanneer de motor bij het starten trager ronddraait, de verlichting flikkert en er foutmeldingen verschijnen. Voor de werkplaats zijn dergelijke symptomen een duidelijke aanleiding om de spanning te meten en de toestand en startcapaciteit van de accu gericht te controleren.
Temperatuurinvloed
Ook de omgevingstemperatuur speelt een rol in de werking van een startaccu. Door de winterkou verminderen de beschikbare prestaties tijdelijk, terwijl de energiebehoefte van het voertuig dan stijgt en de accu moeilijker lading opneemt. De chemische reactiesnelheid neemt immers af bij een lagere temperatuur, waardoor zowel het beschikbare startvermogen als het laadacceptatievermogen daalt. Een reeds verzwakte accu kan daardoor tijdens de winter als eerste uitvallen.
Maar ook hoge temperaturen verstoren de goede werking. Die versnellen de chemische veroudering, verhogen de zelfontlading en bevorderen interne corrosie. Daarom zijn sommige batterijen tegenwoordig voorzien van thermische isolatie. Als garagehouder stockeert u batterijen het best in een droge, koele (10-15 °C) en stabiele omgeving.
Controle
De gebruiker van de wagen kan dus een duidelijke invloed uitoefenen op de levensduur van een startaccu, door regelmatig langere ritten te maken, diepontlading te vermijden en bij langdurige stilstand een geschikte onderhoudslader te gebruiken. Ook een tijdige controle bij de eerste waarschuwingssignalen helpt om voortijdige uitval te voorkomen. Vooral bij de oudere generatie leeft nog dikwijls het idee dat een batterij geopend en bijgevuld moet en kan worden met water. Tegenwoordig zijn de meeste voertuigbatterijen echter 'onderhoudsvrij': ze kunnen niet meer open gemaakt worden en bijvullen hoeft en kan niet meer. Dit betekent dus weliswaar niet dat een accu niet meer gecontroleerd hoeft te worden.
Garagehouders kunnen zo'n check ook preventief uitvoeren met een accutester; typisch vóór de winterperiode. Daarbij zijn zowel de spanning als het koudstartvermogen belangrijke parameters voor de algemene toestand van een batterij, om vervolgens de klant correct te adviseren. Spanning op zich zegt immers weinig over de werkelijke start- en laadcapaciteit, die traditioneel enkel met een correcte belastingstest betrouwbaar te bepalen is. Moderne elektronische batterijtesters bepalen de toestand of startcapaciteit evenwel veelal via conductantie of vergelijkbare meetmethoden, zonder een traditionele zware belastingstest. Testapparatuur wordt overigens steeds vaker geïntegreerd met voertuigdata: batterijtests worden gekoppeld aan het BMS (Battery Management System) en aan de start-stopfunctionaliteit, zodat niet enkel de accu maar het volledige laad- en energiebeheersysteem wordt beoordeeld.
Voor een betrouwbare diagnose gebruiken garagisten best een moderne, intelligente batterijtester die een belastingstest uitvoert samen met een conductantietest, activatietest en bredere systeemtest waarbij ook de starter en alternator worden gecontroleerd. Een CCA-test (Cold Cranking Amps, koudstartstroom) alleen kan geen volledig beeld van de gezondheid of resterende capaciteit van de batterij geven. Die kan immers nog een behoorlijk koudstartvermogen (CCA) vertonen, maar tegelijkertijd een groot deel van haar oorspronkelijke opslagcapaciteit of Reserve Capacity verloren hebben.
Tot slot is het raadzaam voor verkooppunten om ook de eigen 'voorraadaccu's' regelmatig te testen en indien nodig bij te laden, en bij de stockage van startaccu's een goed FIFO-beheer toe te passen.
Met medewerking van Bosch, Exide Technologies, SEG Automotive, Snap-on en Varta by Clarios